માનવ ઇતિહાસનો સૌથી મોટો અને વિનાશક અણુ વિસ્ફોટ જ્યારે ન્યૂ મેક્સિકોના રણમાં થયો, ત્યારે તે વિજ્ઞાનની ચમક પાછળ એક ભારતીય દર્શન છુપાયેલું હતું. ‘ફાધર ઓફ ધ એટોમિક બોમ્બ’ તરીકે ઓળખાતા જે. રોબર્ટ ઓપનહાઇમર (J. Robert Oppenheimer) ના હોઠેથી તે સમયે કોઈ વૈજ્ઞાનિક સમીકરણ નહીં, પરંતુ હિન્દુ ધર્મના પવિત્ર ગ્રંથ ‘ભગવદ્ ગીતા’નો શ્લોક નીકળ્યો હતો. આ કોઈ કાલ્પનિક વાર્તા નથી, પરંતુ ઇતિહાસના પાના પર નોંધાયેલું એક અદભુત સત્ય છે.

વિજ્ઞાનના સિતારાની આધ્યાત્મિક ભૂખ: વાત છે વર્ષ 1933ની, જ્યારે ઓપનહાઇમર કેલિફોર્નિયાની બર્કલે યુનિવર્સિટીમાં ભૌતિકશાસ્ત્ર ભણાવતા હતા. વિજ્ઞાનમાં સર્વોચ્ચ શિખરો સર કરવા છતાં, તેમના મનમાં એક એવી દાર્શનિક ભૂખ હતી જે વિજ્ઞાન શાંત કરી શકતું ન હતું. આ દરમિયાન તેમના મિત્ર હેરોલ્ડ ચેર્નિસે તેમની મુલાકાત બર્કલેના સંસ્કૃત પ્રોફેસર આર્થર ડબ્લ્યુ. રાઇડર સાથે કરાવી. પ્રોફેસર રાઇડર ગીતા અને પંચતંત્રના અંગ્રેજી અનુવાદ માટે જાણીતા હતા. ઓપનહાઇમર સંસ્કૃત ભાષાથી એટલા પ્રભાવિત થયા કે તેમણે પ્રોફેસર રાઇડરના ઘરે જઈને નિયમિત વર્ગો શરૂ કર્યા જેથી તેઓ ગીતાને કોઈ અનુવાદ વગર, તેની મૂળ ભાષામાં સમજી શકે. તેમણે પોતાના ભાઈ ફ્રેન્કને પત્રમાં લખ્યું હતું કે, “હું ફરી એકવાર ‘કંઈક નવું શીખવાના’ પરમ આનંદનો અનુભવ કરી રહ્યો છું.”

સંદર્ભ: ઓપનહાઇમરની સત્તાવાર બાયોગ્રાફી “American Prometheus” માં સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ છે કે તેમણે સંસ્કૃત માત્ર શોખ માટે નહીં, પરંતુ ભારતીય તત્વજ્ઞાનના મૂળ સુધી પહોંચવા માટે શીખી હતી [Berkeley Talks]. આજે પણ ન્યૂ મેક્સિકોના બ્રેડબરી સાયન્સ મ્યુઝિયમમાં ઓપનહાઇમરની ખુરશી પાસે પ્રોફેસર રાઇડર દ્વારા અનુવાદિત ગીતા સાચવીને રાખવામાં આવી છે.

‘મેઘદૂત’ થી ‘ગીતા’ સુધીની સફરપ્રોફેસર રાઇડર સાથે તેમણે કાલિદાસનું ‘મેઘદૂત’, ભર્તૃહરિનું ‘શતકત્રયમ્’ અને ‘પંચતંત્ર’ વાંચ્યા. ઓપનહાઇમરે એક પત્રમાં મેઘદૂતને “અતિ મધુર અને જાદુઈ” ગણાવ્યું હતું. પરંતુ જે પુસ્તકે તેમના આખા જીવનના દ્રષ્ટિકોણને બદલી નાખ્યો, તે ભગવદ્ ગીતા હતી. ઓપનહાઇમરે પાછળથી સ્વીકાર્યું હતું કે ગીતા એ એવા પુસ્તકોમાંથી એક છે જેણે તેમના જીવન દર્શનને સૌથી વધુ પ્રભાવિત કર્યો છે.

તે મનહૂસ સવાર અને કૃષ્ણનું ‘વિશ્વરૂપ’આ ભણતરના બરાબર 12 વર્ષ પછી, 16 જુલાઈ 1945ની તે ઐતિહાસિક સવારે દુનિયાનો પહેલો સફળ પરમાણુ ટેસ્ટ (‘ટ્રિનિટી ટેસ્ટ’) કરવામાં આવ્યો. બંકરમાં ઉભેલા ઓપનહાઇમરે જ્યારે સેંકડો સૂર્ય સમાન અકલ્પનીય ચમક અને વિનાશક આગ જોઈ, ત્યારે આખી દુનિયા સ્તબ્ધ થઈ ગઈ.વર્ષો પછી, 1965માં NBC ન્યૂઝને આપેલા એક યાદગાર ઇન્ટરવ્યુમાં તે ક્ષણને યાદ કરતા ઓપનહાઇમર ભાવુક થઈ ગયા હતા. તેમની આંખો સામે ગીતાના ૧૧માં અધ્યાયનો એ દ્રશ્ય આવી ગયો જ્યાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને પોતાનું કાળ-સ્વરૂપ (વિશ્વરૂપ) બતાવે છે. ધ્રૂજતા અવાજે ઓપનહાઇમરે કહ્યું:”Now I am become Death, the destroyer of worlds.”(હવે હું મૃત્યુ બની ગયો છું, દુનિયાનો વિનાશક.)

તેઓ વાસ્તવમાં ગીતાના આ શ્લોકનો ઉલ્લેખ કરી રહ્યા હતા:”કાલોऽસ્મિ લોકક્ષયકૃત્પ્રવૃદ્ધો લોકાન્સમાહર્તુમિહ પ્રવૃત્તઃ।।” (ગીતા ૧૧:૩૨)

‘કાલ’ એટલે સમય કે મૃત્યુ?આ શ્લોકમાં ‘કાલ’ શબ્દનો અર્થ ‘સમય’ અને ‘મૃત્યુ કે પ્રલય’ બંને થાય છે. ઇતિહાસકાર જેમ્સ એ. હિજિયાના રિસર્ચ પેપર “The Gita of J. Robert Oppenheimer” મુજબ, પ્રોફેસર રાઇડરે આ શ્લોકનો અનુવાદ “Death am I, and my present task destruction” કર્યો હતો [Oppenheimer and the Gita]. પોતાના ગુરુના આ જ અનુવાદની અસર હેઠળ ઓપનહાઇમરે અણુ વિસ્ફોટ જોઈને ‘ટાઇમ’ના બદલે ‘ડેથ’ (મૃત્યુ) શબ્દનો પ્રયોગ કર્યો હતો.

દુનિયા આજે ભલે ઓપનહાઇમરને અણુબોમ્બના વિનાશક આવિષ્કાર માટે યાદ કરતી હોય, પરંતુ ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે વિજ્ઞાનના સૌથી ક્રૂર અને માનવતાને હચમચાવી દેનારા મોડ પર, આ મહાન વૈજ્ઞાનિકે પોતાની આત્માની શાંતિ અને પ્રશ્નોના ઉત્તર માટે ન્યુટન કે આઈન્સ્ટાઈનના સિદ્ધાંતો નહીં, પરંતુ ભારતના હજારો વર્ષ જૂના સનાતન જ્ઞાનનો આશરો લીધો હતો.